सुदृढ माता, सुदृढ बालक : देशाचे उज्ज्वल भविष्य

 साप्ताहिक सागर आदित्य 

महिला सक्षमीकरणाचा पाया भक्कम करणारी 

प्रधानमंत्री मातृवंदना योजना

सुदृढ माता, सुदृढ बालक : देशाचे उज्ज्वल भविष्य

“शुद्ध बीजापोटी फळे रसाळ गोमटी” या संत तुकाराम महाराजांच्या ओवीचा अर्थ अत्यंत गहन आहे. देशाचे भविष्य हे त्या देशातील बालकांमध्ये दडलेले असते. या बालकांचे आरोग्य उत्तम असेल, तरच देशाचे भवितव्य उज्ज्वल राहते. आणि हे भविष्य जिच्या कुशीत जन्मते ती माता — म्हणूनच ती महनीय ठरते.

थोडक्यात, सुदृढ व सक्षम पिढी घडवायची असेल, तर मातेचे आरोग्य उत्तम राखणे अत्यावश्यक आहे.

कुपोषणाचे दुष्परिणाम

कुपोषणामुळे स्त्रियांच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतो. आपल्या देशात दर तीन स्त्रियांमध्ये एक स्त्री कुपोषित आहे, तर दोन स्त्रियांमध्ये एक स्त्री रक्तक्षयग्रस्त (ॲनिमिक) आहे. अशा परिस्थितीत जन्माला येणारी बालके बहुधा कमी वजनाची असतात.

मातेच्या गर्भाशयात सुरू होणारे कुपोषण बाळाच्या संपूर्ण जीवनचक्रावर परिणाम करते. या परिणामांची भरपाई पुढील काळात करणे अत्यंत कठीण ठरते.

गरोदरपणातील आव्हाने

आर्थिक व सामाजिक ताणतणावामुळे अनेक स्त्रिया गरोदरपणाच्या शेवटच्या दिवसांपर्यंत काम करतात. बाळाच्या जन्मानंतरही त्या लवकरच कामाला लागतात.

मात्र, गरोदरपण आणि स्तनपानाच्या काळात स्त्रियांची शारीरिक क्षमता कमी झालेली असते. यामुळे त्यांना पूर्ण विश्रांती मिळत नाही आणि त्याचा परिणाम बाळाच्या पोषणावर होतो. विशेषतः बाळाच्या पहिल्या सहा महिन्यांत निव्वळ स्तनपान हा अत्यंत महत्त्वाचा काळ असतो.

योजनेची पार्श्वभूमी

याच बाबींचा विचार करून भारत सरकारने १ जानेवारी २०१७ पासून ‘प्रधानमंत्री मातृत्व वंदना योजना’ सुरू केली. ही योजना राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायदा, २०१३ अंतर्गत राबवली जाते.

योजनेअंतर्गत लाभ

गरोदर व स्तनदा मातांच्या पहिल्या जिवंत अपत्यासाठी

त्यांच्या बँक खात्यात ₹५,००० थेट जमा

केंद्र शासनाकडून राज्यांना थेट निधी हस्तांतरण

योजनेची उद्दिष्टे

प्रसूतीपूर्व व प्रसूतीनंतर मातेला विश्रांती मिळावी

बुडीत मजुरीची भरपाई करणे

गरोदर व स्तनदा मातांना पोषणासाठी आर्थिक मदत

आरोग्य सेवांचा वापर वाढविणे

सुदृढ माता आणि सुदृढ बालक निर्माण करणे

पात्रता व अटी

सर्व गरोदर व स्तनदा माता (पहिल्या अपत्यासाठी) पात्र

सरकारी कर्मचारी व सार्वजनिक उपक्रमातील महिला अपात्र

इतर कायद्यांद्वारे समान लाभ घेत असल्यास अपात्र

एमसीपी (MCP) कार्डवरील नोंदीवर आधारित पात्रता निश्चित

विशेष तरतुदी

गर्भपात किंवा उपजत मृत्यू झाल्यास काही अटींनुसार पुढील गरोदरपणात उर्वरित लाभ

अर्भक मृत्यू झाल्यास योजना पुन्हा लागू होत नाही

अंगणवाडी सेविका, मदतनीस व आशा कार्यकर्त्या पात्र असल्यास लाभ घेऊ शकतात

हप्त्यांनुसार लाभ वितरण

पहिला हप्ता – ₹१,०००

गरोदरपणाची लवकर नोंदणी केल्यावर

दुसरा हप्ता – ₹२,०००

सहा महिन्यांनंतर किमान एक प्रसूतीपूर्व तपासणी झाल्यास

तिसरा हप्ता – २,०००

बाळाचा जन्म नोंदवून लसीकरण पूर्ण झाल्यावर

अतिरिक्त लाभ

जननी सुरक्षा योजना (JSY) अंतर्गत लाभ मिळाल्यास

एकूण सरासरी लाभ ६,००० पर्यंत

सुदृढ माता हीच सुदृढ समाजाची पायाभरणी आहे. त्यामुळे सर्व गरोदर मातांनी आपल्या जवळच्या आरोग्य केंद्रात नोंदणी करून या योजनेचा लाभ घ्यावा आणि स्वतःसह आपल्या बालकाचे आरोग्य उत्तम राखावे, असे आवाहन महिला व बालकल्याण विभागाने केले आहे.

सन २०२५-२६ दरम्यान ५ हजार ५६० महिलांनी या योजनेचा लाभ घेतला असून, सुदृढ मातृत्व व बालआरोग्याच्या दिशेने ही योजना प्रभावी ठरत आहे.

#NariShaktiVandan #नारीशक्तीवंदन 

#WomenEmpowerment #MissionShakti